नेपालका हराएका सम्पदा घर फर्किँदै: अमेरिका फिर्ता गर्दै २० पुरातात्त्विक धरोहर

काठमाडौं, चैत १ – वर्षौंसम्म हराइरहेका र चोरी गरी अमेरिका पुर्‍याइएका नेपाली पुरातात्त्विक सम्पदा अब आफ्नै भूमिमा फर्किने भएका छन्। न्यूयोर्कका अधिकारीहरूले हालै घोषणा गर्दै ३ मिलियन डलरभन्दा बढी मूल्यका २० ऐतिहासिक वस्तुहरू नेपाल सरकारलाई फिर्ता गर्ने निर्णय गरेका छन्।

हराएका धरोहरको कथा: कसरी अमेरिका पुगे?

नेपालका प्राचीन मूर्ति, धार्मिक कलाकृति, र ऐतिहासिक धरोहरहरू विगतका दशकहरूमा चोरी भएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बिक्री गरिएका थिए। कतिपय निजी सङ्ग्रहालय, कला डिलरहरू, र अज्ञात संग्रहकर्ताको हातमा पुगेका यी सम्पदाहरू लामो अनुसन्धानपछि न्यूयोर्कका अधिकारीहरूले फेला पारेका हुन्।

विशेष गरी, नेपाली सम्पदा चोर तस्करहरूको निशानामा परेर विदेशिएका छन्। १९५० देखि १९९० को दशकमा नेपालबाट ठूलो सङ्ख्यामा धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा चोरी भएको इतिहास छ।

अमेरिकाको निर्णय: ऐतिहासिक क्षण

न्यूयोर्कको जिल्ला वकिल कार्यालय र होमल्यान्ड सेक्युरिटी इन्वेस्टिगेसन (HSI) को सहकार्यमा यी वस्तुहरू पत्ता लगाइए। अनुसन्धानकर्ताहरूले नेपाल सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी संस्थाहरूको सहयोगमा ती सम्पदाको वास्तविक मालिक नेपाल नै भएको प्रमाणित गरे।

“हाम्रा सम्पदाहरू अब घर फर्किंदै छन्। यो सम्पदा मात्रै होइन, हाम्रो इतिहास, पहिचान र संस्कृति फर्कन लागेको छ,” नेपालका पुरातत्वविद् एकराज उप्रेती भन्छन्।

फिर्ता हुने प्रमुख सम्पदाहरू

१. १० औं शताब्दीको बुद्ध मूर्ति – चितवनबाट हराएको भनिएको दुर्लभ मूर्ति।
२. भगवतीको मूर्ति – भक्तपुरबाट चोरी भएर अमेरिकी कला सङ्ग्रहालयमा पुगेको।
३. काठका नक्काशीयुक्त झ्यालहरू – काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न मठमन्दिरबाट चोरी भएका।
४. शिव-पार्वतीको मूर्ति – ललितपुरबाट हराएको ऐतिहासिक सम्पदा।

नेपालको ऐतिहासिक सम्पदा संरक्षण: अब के गर्नुपर्छ?

अब प्रश्न उठ्छ – चोरी भएका अन्य सम्पदा कसरी फर्काउने? नेपाल सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी सहयोग बढाउँदै, डिजिटल अभिलेख राख्दै, सम्पदासम्बन्धी सुरक्षा कडा पार्न आवश्यक देखिएको छ।

संस्कृति तथा पर्यटन मन्त्रालयका एक अधिकारीका अनुसार, “यो नेपालका लागि ठूलो सफलता हो, तर अझै धेरै सम्पदाहरू विदेशमै छन्। हामीले ती फिर्ता ल्याउन निरन्तर पहल गर्नुपर्छ।”

सम्पदा फर्कनु भनेको पहिचान फर्कनु हो

नेपालका मन्दिर, गुम्बा, तथा अन्य ऐतिहासिक स्थलहरू मात्र वास्तुकलाका नमुना होइनन्, तिनीहरू हाम्रा पुर्खाका सन्देश, परम्परा, र आत्मासँग जोडिएका छन्। यी सम्पदाहरू फर्किएसँगै, नेपालले आफ्नो हराएको अंश फिर्ता पाउनेछ।

अबको बाटो भनेको – सम्पदाको सुरक्षा, ऐतिहासिक सम्पत्तिको सूचीकृत अभिलेख, र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग सहकार्य गर्नु हो। नेपाल आफ्ना सम्पदाहरू बचाउन सचेत रहनुपर्नेछ, ताकि अब फेरि हाम्रा मूल्यवान धरोहरहरू हराउन नपरोस्।