पश्चिम नवलपरासीको रामग्राम नगरपालिका–१८ स्थित पाण्डितपुरमा गरिएको पुरातात्विक उत्खननमा छैटौं शताब्दी ईसा पूर्वका बौद्ध युगका संरचना तथा कुशान कालका ताम्रका सिक्काहरू फेला परेका छन् । यसले सो क्षेत्रमा लामो समयदेखि निरन्तर बसोबास भएको पुष्टि गरेको छ ।
उत्खननमा प्राचीन पर्खालहरू, माटाका भाँडाहरू, जनावरका मूर्तिहरू, गहनाहरू र सिक्काहरू भेटिएका छन् । यी वस्तुहरू भूभौतिक सर्वेक्षण क्षेत्रभन्दा बाहिरको नयाँ उत्खनन स्थलमा पत्ता लागेका हुन् । बेलायतको प्रयोगशालामा गरिएको वैज्ञानिक परीक्षणले संरचनाहरू छैटौं शताब्दी ईसा पूर्वका भएको पुष्टि गरेको छ ।
लगभग ६० बिघा क्षेत्रफलमा फैलिएको यो स्थल निजी स्वामित्वको खेतीयोग्य जग्गामा पर्छ, जसले संरक्षणमा चुनौती खडा गरेको छ । पुरातत्व विभागले पाण्डितपुरलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मान्दै बौद्ध युगदेखि पछिल्ला कालसम्मका प्रमाणहरू रहेको बताएको छ । केही विद्वानहरूका अनुसार यो प्राचीन कोलिय गणराज्यको राजधानी हुन सक्छ र गौतम बुद्धको जन्मस्थल पनि हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
यो खोजले नेपालको प्राचीन बौद्ध सम्पदालाई थप उजागर गरेको छ ।
