हिमाली पशुपालकको संकट: चीनले निर्यात रोक्दा याक-चौंरी व्यवसाय धरापमा

नेपालका उच्च हिमाली भेगमा याक र चौंरी पालन धेरै वर्षदेखि जीवनयापनको प्रमुख स्रोत रहँदै आएको छ। विशेष गरी ताप्लेजुङ, सङ्खुवासभा, म्याग्दी, डोल्पा, हुम्ला, मुगु, मनाङ जस्ता जिल्लाहरूमा बसोबास गर्ने शेर्पा, तामाङ, भोटे तथा अन्य हिमाली समुदायहरूका लागि याक–चौंरी पालन परम्परागत पेशा हो।

तर हाल याक-चौंरी पाल्ने किसानहरू ठूलो समस्यामा परेका छन्। नेपालको प्रमुख व्यापारिक साझेदार चीनले केही वर्षदेखि याक-चौंरी तथा याकजन्य उत्पादनहरूको निर्यातमा कडाइ गरेपछि यी पशुपालकहरूको आम्दानी घट्दै गएको छ। पहिले याकको मासु, घिउ, छाला, ऊन तथा दूधबाट बनेका उत्पादनहरू चीनमा राम्रो मूल्यमा बिक्री हुने गर्थे। अहिले भने निर्यातको ढोका बन्द हुँदा ती उत्पादनहरू स्थानीय बजारमा मात्रै सीमित हुनुपरेको छ, जसले मूल्य घटाएको छ र किसानलाई घाटा लाग्न थालेको छ।

याक-चौंरी पालन गर्ने किसानहरूको स्थिति

ताप्लेजुङका याक–चौंरी कृषक महासंघका अध्यक्ष नुपु शेर्पाले गोठमा ८० वटा याक र १० वटा चौंरी पालेका छन्। उनले यी पशुहरूलाई हुर्काएर बिक्री गर्ने तथा भारी बोकाउने प्रयोजनका लागि पाल्दै आएका छन्। पहिले चीन र तेस्रो मुलुकमा निर्यात गर्दा राम्रो आम्दानी हुन्थ्यो। तर अहिले निर्यातको बाटो अवरुद्ध भएपछि उनीजस्ता किसानहरूलाई आर्थिक भार थपिएको छ।

निर्यात बन्द भएपछि हिमाली क्षेत्रमा याकको संख्या बढ्दै गएको छ। तर बजार अभावका कारण किसानहरूले याक पालन घटाउने सोच बनाइरहेका छन्। याकको मासु, घिउ र ऊन जस्ता उत्पादनहरू पनि थन्किन थालेका छन्। स्थानीय बजारमा मात्रै बिक्री गर्नुपर्दा मूल्य घटेको छ र आम्दानी निकै कम भएको छ।

सरकारले ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता

हिमाली क्षेत्रका किसानहरूको मुख्य समस्या भनेको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार नखुल्नु हो। चीनले किन नेपालबाट याक-चौंरी तथा त्यसबाट उत्पादित वस्तुहरू लिन बन्द गर्यो भन्ने विषयमा सरकार गम्भीर रूपमा कूटनीतिक पहल गर्नुपर्ने देखिन्छ। यदि निर्यात पुनः सुचारु गर्न सकियो भने किसानहरूले ठूलो राहत पाउनेछन्।

यसैबीच, केही किसानहरूले वैकल्पिक उपाय खोज्दै याकजन्य उत्पादनहरूलाई पर्यटकलाई लक्षित गरेर बेच्न थालेका छन्। याक चिज (yak cheese) तथा घिउलाई पर्यटन क्षेत्रमा प्रवर्द्धन गर्ने प्रयास भइरहेको छ। यद्यपि, यो उपाय सीमित क्षेत्रका लागि मात्र सम्भव भएको छ।

यदि सरकारले चीनसँग आवश्यक छलफल गरेर व्यापारिक नाकाहरू खुलाउने पहल गरेन भने हिमाली क्षेत्रका याक-चौंरी पालक किसानहरूको व्यवसाय संकटमा पर्ने देखिन्छ। सरकारले दीर्घकालीन समाधान खोज्नु अत्यावश्यक छ।